Comfort the disturbed, disturb the comfortable

Gita Hacham over contrarealiteit, universele verhalen en de kunst van het schrijven

 

Gita Hacham (Zweden/Nederland) is schrijver, regisseur en beeldend kunstenaar. Vanuit haar brede scholing – van de Filmacademie tot Das Arts (Master Theater) – heeft zij zich ontwikkeld tot een interdisciplinaire maker. Ze schrijft toneelstukken en scenario’s en regisseert zowel eigen werk als dat van anderen. Daarnaast creëert Gita cross-mediale kunstinstallaties, waarin beeld, geluid en objecten samenkomen. Ook staat zij regelmatig op de bühne met haar poëzie en spoken word. Daarnaast geeft ze les in poëzie, toneel- en scenarioschrijven en is ze werkzaam als scriptdoctor en mentor. Sinds kort is Gita ook adviseur bij het Amsterdams Fonds voor de Kunst.

 

Poëzie als basis

Boven alles is Gita een conceptueel kunstenares. ‘Ik werk vanuit een veelheid aan concepten, ideeën, gedachten, vormen en materialen, die ik vervolgens deconstrueer tot alleen het absoluut noodzakelijke overblijft.’ Welk medium, of welke media, ze vervolgens kiest is afhankelijk van het onderwerp. ‘Bij het uitwerken van het thema ga ik, naast het “magische” van het creëren zelf, heel ambachtelijk en strategisch te werk. Welke discipline is het meest geschikt om het verhaal te vertellen? Met welke technieken kan ik mijn publiek het best verleiden?’ Poëzie vormt hierbij altijd de basis. Letterlijk, in de zorgvuldig gekozen woorden van haar teksten, danwel figuurlijk, bijvoorbeeld in de vorm van het decor. ‘Poëzie is voor mij het verwijderen van alle ruis, zodat er uiteindelijk geen punt of komma teveel staat. Zo werk ik ook als het om theater of film gaat. Mijn manier van maken is heel clean. Alles wat je ziet en hoort, is er met een reden. Door al het onnodige weg te halen, hoop ik mijn publiek de rust te geven om alle zintuigen te openen, zich te focussen en mee te laten slepen.’ Esthetiek speelt hierbij een grote rol. ‘Soms gaat het “alleen” om de kunst, de vorm en de schoonheid van het onderwerp. Ik zie poëzie in alles, ook – of juist – in keiharde urban straatbeelden. Poëzie zit zowel in de mooie als de gruwelijke kanten van het leven.’

 

Geen clichébeelden

Gita is geïnteresseerd in hedendaagse, actuele en controversiële onderwerpen, zoals vrouwen en geweld, mannen en vooroordelen, liefde en eenzaamheid of verkrachting als een vorm van oorlogsvoering. Haar wens om een breed en genuanceerd beeld van de samenleving te geven maakt dat mensen met een meervoudige culturele achtergrond een vanzelfsprekend onderdeel van haar werk vormen. Gita is gefascineerd door beeldvorming en het idee van de “waarheid”. ‘Clichébeelden interesseren me in principe niet, of ik moet ze zeer bewust inzetten. Liever zet ik een contrarealiteit neer. Ik heb een kijk op kunst ontwikkelend waarin perspectieven een grote rol spelen. Ik vind het interessant de verschillende perspectieven op een onderwerp te onderzoeken. Door wiens ogen kijken we? Wie kijkt naar wie? Wie mág naar wie kijken? Ik geloof heel sterk dat iedereen een mooi verhaal te vertellen heeft. En dat iedereen het ook verdient om dat verhaal verteld te zien worden, hoe pijnlijk of imperfect ook. Daar mag mijn publiek best een beetje ongemakkelijk van worden, het hoeft niet allemaal zo comfortabel. ‘Comfort the disturbed, disturb the comfortable.’

 

Het universele in het persoonlijke

Gita’s werk is gebaseerd op diepgaande research. Dit brengt haar in contact met mensen uit alle lagen van de samenleving, wiens verhalen zij verwerkt in haar toneelstukken. ‘Mijn doel is om het culturele over te slaan en het persoonlijke direct te verbinden met het universele. Alleen dan kun je voorbij gaan aan vooroordelen over seksualiteit, huidskleur en leeftijd. Die vooroordelen zijn namelijk helemaal niet interessant. Zo werd ik ooit gevraagd om een stuk te maken over allochtone vrouwen en hun ideeën over liefde en trouw. Een uitgekauwd onderwerp, en zo voorspelbaar, vond ik. In plaats daarvan besloot ik met mannen uit verschillende culturen te gaan praten. Er ontstonden intieme, openhartige gesprekken over vooroordelen, seksueel misbruik, vreemdgaan en liefdesverdriet, die de basis zouden vormen voor Trouw en de Liefde (2012): vijf aangrijpende monologen voor vijf mannen van verschillende afkomst.

 

Verbinding in geluid

Ook voor de geluidsinstallatie Zachte, kleine stem (2008) trok Gita met een microfoon de wereld in. Als reactie op de tsunami van negativiteit rondom de Islam besloot ze op zoek te gaan naar de  verbindende elementen van religie. Deze vond ze in geluid: het rumoer en de stilte van het geloof. Ze bezocht moskeeën, synagogen en kerken en sprak met imams, pastoors en rabbijnen over de betekenis van het gebed. Daarbij nam zij verschillende geluiden op: het waterachtige ritselen van kleding op de vrouwenafdeling in de moskee, een vrouw die in zichzelf bidt en leest uit de Thora, een protestantse gebedsgroep. Alle geluiden zijn heel persoonlijk en intiem, waardoor het bijna lijkt alsof de woorden rechtstreeks in het oor van de toeschouwer gefluisterd worden. ‘Het gebed is voor mij de zachte stem van religie, een symbool van intimiteit. Maar ik nam ook het lawaai van religie op. Zo bezocht ik Ground Zero in New York, een plek die voor mij symbool staat voor alles wat we afbreken en opbouwen “in naam van”. Ik tapete de geluiden van de bouwwerkzaamheden, maar ook van de mensen die de plek bezochten. Het is een soort bedevaartsoort geworden, waar je allerlei talen hoort.’ Al deze geluiden bracht Gita samen in Zachte, kleine stem, een kunstwerk met authentieke geluidsfragmenten die nooit eerder naast elkaar te horen waren geweest. ‘In een loods bouwde ik een vijftien meter lange tentoonstelling, opgedeeld in drie plekken waarin de geluiden klonken, zonder uitleg welke geluid bij welke religie hoorde. Voor veel mensen was het heel spannend om geluiden te mogen beluisteren uit een ander gebedshuis. Het was interessant om te zien hoe mensen echt luisterden en automatisch begonnen te fluisteren. Het werd een serene plaats, waar de drie wereldreligies naast elkaar konden bestaan.’

 

Lesgeven: preach what you practice

Naast het creëren van eigen werk, geeft Gita ook les in toneelschrijven en scenarioschrijven. onder andere aan de vooropleiding van de Toneelschool, Theaterschool de Trap, de School der Poëzie en DNA. Ook haar studenten stuurt ze graag de wereld in, om verhalen én hun eigen stem te ontdekken. ‘Schrijvers kunnen zich nu eenmaal niet verschuilen achter van alles en nog wat. Ik stuur mijn leerlingen letterlijk de straat op. Ga maar luisteren naar de manier waarop mensen met elkaar praten: de verschillen tussen culturen, jongeren en oudere mensen. Vervolgens bespreken we de teksten met de hele groep. Daarbij probeer ik een plek te creëren waar je constructief kritiek kan nemen en geven, op je eigen teksten en op die van de anderen in de groep. Een plek waar iedereen meedenkt en meedoet.’ Ook performance speelt een belangrijke rol in Gita’s lesmethode. ‘Pas als een tekst wordt gespeeld kun je zien of het script echt werkt.  Datzelfde geldt voor een gedicht: om de boodschap en het gevoel over te brengen, moet het goed voorgedragen worden. Dit is een spannend moment en vaak een grote eyeopener voor de studenten. Hoe sta je, hoe adem je, hoe kijk je, waarop leg je de accenten? Je moet je tekst willen delen. Die eis – dat willen delen – moet je eigenlijk aan al je teksten stellen.’

 

En de toekomst?

Mijn ambitie is om verder te bouwen aan mijn oeuvre: meer schrijven en regisseren, meer films maken. Echt iets neerzetten – en dat op goede podia mogen doen. Daarin denk ik heel breed. Klassiekers als Who’s afraid of Virginia Woolf of Death of a salesman interesseren mij net  zoveel als het urbane contemporaine. Graag zou ik een stuk van bijvoorbeeld Strindberg of Pinter regisseren in een onvoorspelbare, contemporaire vorm.

Gita’s nieuwe theatertekst Terrorist 1 en 2 (werktitel) heeft het actuele vraagstuk van het terrorisme als onderwerp, bekeken vanuit twee verschillende invalshoeken: die van een                 (zogenaamde) moslimterrorist tegenover het extreem rechtse terrorisme in de Westerse wereld. Het is een tekst over schuld en onschuld: wie wordt dader en waarom? Wat doet het met je als de dader op je lijkt? En hoe reageer je als je getuige bent van terrorisme? Durf je in te grijpen?

Daarnaast werkt Gita aan Moederland, een multidisciplinaire theatervoorstelling met in de hoofdrol de moeder van Geert Wilders. Het stuk gaat over het koloniale verleden van Nederland en de slavernij in Indonesië; een lastig onderwerp, waar we liever niet over praten. De politicus komt echter niet in het stuk voor. ‘Ik gebruik het gegeven puur als kapstok om het verhaal te vertellen: waarom weet men zo weinig over dit deel van de Nederlandse geschiedenis? Deze man heeft zo’n grote invloed op onze huidige maatschappij. Waarom vinden we dat deel van hem – zijn Indische roots – dan niet interessant? Via zijn verhaal vertel ik een veel breder verhaal over identiteit in het algemeen. Wie is de ware Nederlander? En hoe gaan we om met onze geschiedenis en de mensen die daar deel vanuit maken?’